Wprowadzenie do weganizmu

Czym jest weganizm?

tofurnikWeganizm jest sposobem życia zakładającym powstrzymywanie się od korzystania z produktów i usług, których wytworzenie lub dostarczenie wiąże się z krzywdą zwierząt. Weganie nie spożywają żywności pochodzenia zwierzęcego, nie noszą odzieży wykonanej ze skór, futer, wełny oraz jedwabiu, nie używają kosmetyków testowanych na zwierzętach, nie chodzą także do zoo ani do cyrków, w których wykorzystywane są zwierzęta.

Wielu wegan powstrzymuje się też od spożywania miodu. Tak bezkompromisowa postawa etyczna bierze się z przeświadczenia o tym, że zwierzęta są czującymi i myślącymi istotami, których prawa stoją ponad zachciankami, wygodą i przyzwyczajeniami człowieka.

W ten sposób rozumiany weganizm bywa posądzany o stawianie dobra zwierząt ponad dobro ludzi. Nic bardziej mylnego. Weganie uznają jedynie, że zwierzętom przysługują te same prawa, które dotąd były zarezerwowane wyłącznie dla ludzi. Mowa tu o prawach podstawowych, a więc przede wszystkim o prawie do życia oraz wolności od cierpienia. Weganizm odrzuca zatem dominujące w kulturze pomijanie interesów zwierząt, które jest źródłem ich krzywdy. Sprzeciwia się postawie, która w literaturze nazywana jest szowinizmem gatunkowym, rozumianym jako dyskryminacja ze względu na przynależność do innego gatunku. Obowiązujący współcześnie model stosunku do zwierząt, wyrażony m.in. ustawami o ich ochronie, zakłada zakaz zadawania zwierzętom niepotrzebnego cierpienia. Pytanie tylko, jakie cierpienie można nazwać potrzebnym, jeśli w ogóle można o takim mówić?

Za zmianą stosunku do zwierząt na taki, który podnosi je do rangi podmiotu, stoją silne argumenty natury etycznej, filozoficznej i biologicznej. Są to dokładnie te same argumenty, na których zasadza się idea praw człowieka i które nie pozwalają nam dziś godzić się na niewolnictwo czy dyskryminację kobiet. W świetle najnowszych wyników badań zoologicznych i etologicznych nie ma wątpliwości, że zwierzęta są zdolne do odczuwania bólu, strachu i cierpienia, potrafią okazywać radość i współczucie, budują skomplikowane relacje społeczne. W 2012 r. neurobiolodzy uczestniczący w międzynarodowym sympozjum poświęconym świadomości na Uniwersytecie Cambridge podpisali deklarację, w której napisano, iż „wyniki badań konsekwentnie pokazują, że zwierzęta pozaludzkie posiadają neuroanatomiczne, neurochemiczne i neurofizjologiczne substraty stanów świadomych wraz ze zdolnością do okazywania zachowań intencjonalnych. Przytłaczająca ilość dowodów wskazuje na to, że człowiek nie jest jedynym gatunkiem posiadającym neurologiczne substraty generujące świadomość. Substraty te są obecne u zwierząt pozaludzkich, wliczając w to wszystkie ssaki i ptaki, a także wielu innych, w tym u ośmiornic”.

Szczególnego znaczenia idea weganizmu nabiera obecnie – w dobie przemysłowego chowu zwierząt. Stłoczone na niewielkiej powierzchni, pozbawione możliwości zaspokojenia swych podstawowych potrzeb, chore i zabijane w okrutny sposób zwierzęta zostały zredukowane do roli surowca. Wartość ich życia wyrażona jest wartością pieniężną dostarczanego przez nie produktu w postaci mięsa, futer, mleka czy jaj. W pogoni za zyskiem człowiek pozostawił sobie niewiele miejsca i czasu na troskę o ich zdrowie i dobrostan.

Czy weganizm jest zdrowy?

seitan

Najistotniejszym składnikiem wegańskiego stylu życia jest dieta, która nie zawiera żadnych składników pochodzenia zwierzęcego. Ze swojego menu weganie wyłączają nie tylko mięso, ale także mleko wraz z jego przetworami (m.in. sery, masła i jogurty) oraz jaja. Zasadne wydaje się zatem pytanie, czy dieta wykluczająca tak wiele produktów może być pożywna i zdrowa? Odpowiedzi udzielają wyniki dostępnych badań naukowych, z których jednoznacznie wynika nie tylko to, że dieta roślinna jest w stanie zaspokoić potrzeby żywieniowe człowieka, ale także to, że może przynieść mu wiele zdrowotnych korzyści.

Amerykańskie Stowarzyszenie Dietetyczne stoi na stanowisku, że „odpowiednio zaplanowane diety wegetariańskie, w tym wegańska, są zdrowe, spełniają zapotrzebowanie żywieniowe i mogą zapewniać korzyści zdrowotne związane z zapobieganiem niektórym chorobom i ich leczeniem. Dobrze zaplanowane diety wegetariańskie są odpowiednie dla osób na wszystkich etapach życia, włącznie z okresem ciąży i laktacji, niemowlęctwa, dzieciństwa i dojrzewania, oraz dla sportowców”.

Największe jak dotąd badanie kohortowe populacji wegetarian i wegan, przeprowadzone przez ośrodek EPIC-Oxford na grupie 65,5 tys. ochotników odżywiających się na co dzień dietami tradycyjną, wegetariańską i wegańską, wykazało, iż „wegetarianie i weganie stosują diety, które przeważnie są zgodne z wytycznymi w zakresie zdrowego odżywiania i przynoszą pewne korzyści, zapobiegając nadwadze/otyłości oraz wysokiemu ciśnieniu tętniczemu”.

W materiałach przygotowanych przez Amerykańskie Stowarzyszenie Kardiologiczne można przeczytać, że „wyniki wielu badań pokazują, iż wegetarianie/weganie wykazują mniejsze ryzyko chorób, takich jak otyłość, choroba wieńcowa (powodująca zawał), nadciśnienie tętnicze, cukrzyca oraz niektóre nowotwory. Diety wegetariańskie/wegańska mogą być zdrowe i kompletne pod względem odżywczym, o ile zostaną prawidłowo zaplanowane, tak aby dostarczały wszelkich niezbędnych składników odżywczych”.

Na łamach pisma The American Journal of Clinical Nutrition można przeczytać, że „weganie z reguły nie doświadczają problemów związanych ze sposobem odżywiania, o ile ich dieta jest prawidłowo zbilansowana, a stanem zdrowia weganie co najmniej dorównują innym wegetarianom, w tym laktoowowegetarianom”, „weganie są częściej szczuplejsi, mają niższy poziom cholesterolu oraz niższe ciśnienie tętnicze krwi, co przekłada się na mniejsze ryzyko wystąpienia u nich chorób serca (…). Dieta wegańska wykazuje przydatność jako dieta zwiększająca podaż składników działających ochronnie i fito związków oraz minimalizująca podaż składników będących czynnikami ryzyka wielu przewlekłych chorób”, a także że „diety bazujące w głównej mierze na produktach roślinnych, w tym prawidłowo zbilansowane diety wegetariańskie, w tym wegańska, stanowią potencjalnie najlepszą ochronę przed niedoborami składników odżywczych oraz przewlekłymi chorobami wywołanymi dietą”.

W podsumowaniu wartości odżywczej diety wegańskiej zamieszczonym na łamach tego samego pisma napisano, że „diety wegańskie są przeważnie bogatsze w błonnik, magnez, kwas foliowy, witaminy C i E, żelazo oraz związki fitochemiczne, a uboższe w kalorie, tłuszcze nasycone i cholesterol, długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega 3, witaminę D, wapń, cynk oraz witaminę B12”. Nie ulega wątpliwości, że w przypadku tej ostatniej konieczna jest jej regularna suplementacja zarówno u wegan, jak i wegetarian, ponieważ podstawowym dietetycznym źródłem kobalaminy (witaminy B12) jest mięso.

Weganizm a ekologia

tofurnik

Masowy chów zwierząt wiąże się nie tylko z ich cierpieniem, ale także oddziałuje negatywnie na środowisko naturalne. Jest to wpływ na tyle poważny, że najważniejsze światowe organizacje i instytucje w redukcji pogłowia zwierząt hodowlanych upatrują szansy na powstrzymanie nadciągającej katastrofy klimatycznej. Zagrożenia związane z hodowlą zwierząt obejmują: zanieczyszczenie powietrza, zanieczyszczenie wód, nadmierne zużycie wody i postępujące zmniejszanie się bioróżnorodności.

Wywołane działalnością człowieka zmiany klimatu są od niedawna przedmiotem naukowego konsensusu. Obserwowany obecnie wzrost średnich temperatur na powierzchni ziemi ma związek ze wzrostem obecności w atmosferze gazów cieplarnianych, przede wszystkim dwutlenku węgla (CO2), metanu (CH4) oraz podtlenku azotu (N2O). To właśnie emisja tych gazów towarzyszy masowej hodowli zwierząt. Według szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) problem globalnego ocieplenia potęgują emisje towarzyszące hodowli zwierząt, które stanowią od 14,5% do ponad 18% emisji gazów cieplarnianych wywołanych działalnością człowieka.

Jak podaje FAO, zaledwie 2,5% występującej na ziemi wody to woda słodka, przy czym 70% tych zasobów jest uwięzione w lodowcach i stałej pokrywie śnieżnej. W tej chwili ponad 2,3 mld ludzi żyje w rejonach zagrożonych niedoborem wody, a 1,7 mld nie ma stałego dostępu do wody pitnej. Tymczasem w hodowli zwierząt wykorzystuje się ogromne jej ilości (ponad 8% światowego zużycia): na potrzeby produkcji pasz, pojenia zwierząt oraz przetwórstwa. Woda, która wraca do obiegu, jest w dużej części poważnie zanieczyszczona (odchodami, pestycydami, antybiotykami i metalami ciężkimi), a w efekcie nie tylko niezdatna do użycia, ale i śmiertelnie niebezpieczna dla ekosystemów.

Jak wynika z raportu FAO, w wielu miejscach świata pastwiska oraz pola pod uprawy pasz zajmują tereny, które wcześniej były siedliskami dzikiej przyrody, co odbywa się ze szkodą dla bioróżnorodności. Szczególnie wyraźnie widać to w Ameryce Łacińskiej, gdzie degradacji ulegają jedne z najbogatszych i najcenniejszych ekosystemów. W znacznej mierze utrata bioróżnorodności jest pośrednio skutkiem działania tych czynników, do powstania których przyczynia się hodowla zwierząt, a zatem skażenia powietrza i wody, zmian klimatycznych oraz wylesiania i pustynnienia obszarów.

Warto zdać sobie sprawę, jak ogromne znaczenie z punktu widzenia sytuacji zwierząt, zdrowia publicznego oraz stanu środowiska mają nasze jednostkowe decyzje. Świadomy weganizm może być składnikiem świadomego życia, w którym źródłem poczucia szczęścia i spełnienia jest troska o własne zdrowe, o inne żywe istoty oraz o otoczenie. Weganizm jest postrzegany przez wiele osób jako wyrzeczenie. Jednak dla samych wegan jest wyrazem poszukiwania pełni życia poprzez podejmowanie takich działań i decyzji, które redukują sumę krzywdy, strachu, bólu i cierpienia w świecie, co odnosi się zarówno do ludzi, jak i do zwierząt.